
Pinyin là cách ghi âm tiếng Trung bằng chữ cái Latin. Nhìn chữ Hán chưa đọc được thì nhìn pinyin. Gõ chữ Hán trên điện thoại cũng gõ bằng pinyin.
Người Việt có lợi thế vì đã quen chữ Latin và thanh điệu. Nhưng cũng chính vì quen mà dễ đọc sai: đọc "e" thành "e", đọc "ian" thành "ian", đọc "h" thành "h". Pinyin dùng chữ Latin theo quy ước riêng.
Bài này là bảng pinyin đầy đủ theo phương án chuẩn: 21 thanh mẫu, toàn bộ vận mẫu, 4 thanh điệu và thanh nhẹ, các quy tắc viết và biến điệu. Mỗi mục có ví dụ chữ Hán, pinyin và nghĩa. Cuối bài có bài tập kèm đáp án.
Pinyin (拼音, pīnyīn), tên đầy đủ là Hán ngữ bính âm (汉语拼音, Hànyǔ Pīnyīn), là hệ thống phiên âm chính thức của tiếng Phổ thông Trung Quốc. Phương án này được thông qua năm 1958 và đến năm 1982 trở thành tiêu chuẩn quốc tế ISO 7098 để chuyển tự tiếng Trung sang chữ Latin.
Mỗi âm tiết pinyin gồm ba phần:
Ví dụ: 妈 (mā): mẹ = m + a + thanh 1. 好 (hǎo): tốt = h + ao + thanh 3. Một số âm tiết không có thanh mẫu, như 爱 (ài): yêu.
Bảng thanh mẫu chuẩn có 21 âm. Một số sách tính thêm y và w thành 23, nhưng y, w thực chất chỉ là cách viết khi âm tiết bắt đầu bằng i, u, ü (xem phần quy tắc viết).
Khi đọc riêng từng thanh mẫu, giáo viên thường thêm một nguyên âm cho dễ nghe: b, p, m, f đọc kèm o (bo, po, mo, fo); d, t, n, l, g, k, h đọc kèm e; j, q, x đọc kèm i; zh, ch, sh, r, z, c, s đọc kèm -i.
| Nhóm | Thanh mẫu | Cách đọc gần đúng | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Âm môi | b | Như "p" không bật hơi, nghe gần "b" nhẹ | 八 (bā): tám |
| p | "p" bật hơi mạnh | 怕 (pà): sợ | |
| m | Như "m" | 妈 (mā): mẹ | |
| f | Như "ph" | 饭 (fàn): cơm | |
| Âm đầu lưỡi | d | Như "t" không bật hơi, nghe gần "đ" nhẹ | 大 (dà): to |
| t | Như "th", bật hơi | 他 (tā): anh ấy | |
| n | Như "n" | 你 (nǐ): bạn | |
| l | Như "l" | 来 (lái): đến | |
| Âm cuống lưỡi | g | Như "c/k" không bật hơi | 高 (gāo): cao |
| k | "c/k" bật hơi mạnh (không phải "kh" xát) | 口 (kǒu): miệng | |
| h | Gần "kh" tiếng Việt hơn là "h" | 好 (hǎo): tốt | |
| Âm mặt lưỡi | j | Gần "ch", mặt lưỡi áp vòm, không bật hơi | 家 (jiā): nhà |
| q | Như j nhưng bật hơi | 七 (qī): bảy | |
| x | Gần "x", mặt lưỡi nâng sát vòm, môi dẹt | 谢 (xiè): cảm ơn | |
| Âm uốn lưỡi | zh | Gần "tr", cong đầu lưỡi lên, không bật hơi | 中 (zhōng): giữa |
| ch | Như zh nhưng bật hơi | 吃 (chī): ăn | |
| sh | Gần "s" uốn lưỡi | 是 (shì): là | |
| r | Cong lưỡi như sh nhưng có tiếng, không rung lưỡi | 热 (rè): nóng | |
| Âm đầu lưỡi phẳng | z | Gần "ch" đầu lưỡi chạm sau răng, không bật hơi | 早 (zǎo): sớm |
| c | Như z nhưng bật hơi, gần "ts" bật hơi | 菜 (cài): món ăn, rau | |
| s | Như "x" tiếng Việt, lưỡi thẳng | 三 (sān): ba |
Cách đọc "gần đúng" chỉ để định hướng. Hãy nghe người bản xứ đọc và bắt chước. Đừng đọc theo chữ cái tiếng Việt.
Tiếng Trung phân biệt nghĩa bằng việc có bật hơi hay không. Đặt mu bàn tay trước miệng: âm bật hơi có luồng hơi rõ, âm không bật hơi gần như không có.
| Không bật hơi | Bật hơi |
|---|---|
| 爸 (bà): bố | 怕 (pà): sợ |
| 弟 (dì): em trai | 替 (tì): thay |
| 哥 (gē): anh trai | 科 (kē): khoa |
| 鸡 (jī): gà | 七 (qī): bảy |
| 知 (zhī): biết | 吃 (chī): ăn |
| 早 (zǎo): sớm | 草 (cǎo): cỏ |
Câu luyện quen thuộc: 四是四,十是十 (sì shì sì, shí shì shí): bốn là bốn, mười là mười.
Cách đếm phổ biến là 35 vận mẫu chia làm ba nhóm, cộng thêm vận mẫu er. Nếu tính cả ê và hai biến thể của -i thì thành 39. Cột "Đọc gần giống" so với vần tiếng Việt.
| Vận mẫu | Đọc gần giống | Ví dụ |
|---|---|---|
| a | a | 八 (bā): tám |
| o | ô, môi tròn (sau b, p, m, f nghe hơi như "uô") | 波 (bō): sóng |
| e | Giữa "ơ" và "ưa", miệng không tròn | 饿 (è): đói; 喝 (hē): uống |
| i | i | 一 (yī): một; 你 (nǐ): bạn |
| u | u | 五 (wǔ): năm; 不 (bù): không |
| ü | Môi tròn như "u" nhưng lưỡi đặt như "i"; tiếng Việt không có âm này | 女 (nǚ): nữ; 去 (qù): đi; 鱼 (yú): cá |
| Vận mẫu | Đọc gần giống | Ví dụ |
|---|---|---|
| ai | ai | 爱 (ài): yêu |
| ei | ây | 飞 (fēi): bay |
| ao | ao | 好 (hǎo): tốt |
| ou | âu | 口 (kǒu): miệng |
| ia | i-a | 家 (jiā): nhà |
| ie | iê | 谢 (xiè): cảm ơn |
| ua | oa | 花 (huā): hoa |
| uo | uô | 多 (duō): nhiều; 我 (wǒ): tôi |
| üe | uê (môi tròn ở đầu) | 学 (xué): học; 月 (yuè): tháng |
| iao | i-ao đọc liền | 小 (xiǎo): nhỏ |
| iou (viết iu) | iêu | 六 (liù): sáu; 有 (yǒu): có |
| uai | oai | 快 (kuài): nhanh |
| uei (viết ui) | uây | 对 (duì): đúng; 贵 (guì): đắt |
| Vận mẫu | Đọc gần giống | Ví dụ |
|---|---|---|
| an | an | 看 (kàn): xem |
| ian | iên (không đọc "ian") | 天 (tiān): trời; 钱 (qián): tiền |
| uan | oan | 晚 (wǎn): muộn |
| üan | uyên | 远 (yuǎn): xa; 选 (xuǎn): chọn |
| en | ân | 很 (hěn): rất |
| in | in | 您 (nín): ngài |
| uen (viết un) | uân | 问 (wèn): hỏi; 春 (chūn): xuân |
| ün | uyn | 云 (yún): mây |
| ang | ang | 忙 (máng): bận |
| iang | i-ang | 两 (liǎng): hai |
| uang | oang | 黄 (huáng): vàng |
| eng | âng | 冷 (lěng): lạnh |
| ing | inh | 听 (tīng): nghe |
| ueng | uâng (chỉ có dạng weng) | 翁 (wēng): ông lão |
| ong | ung | 东 (dōng): đông |
| iong | i-ung | 用 (yòng): dùng |
Có thể xếp vận mẫu theo âm đầu vần: không có i/u/ü (khai khẩu), bắt đầu bằng i (tề xỉ), bằng u (hợp khẩu), bằng ü (toát khẩu). Nhìn theo hàng ngang sẽ thấy các vần đi thành bộ.
| Khai khẩu | Tề xỉ (i-) | Hợp khẩu (u-) | Toát khẩu (ü-) |
|---|---|---|---|
| -i | i | u | ü |
| a | ia | ua | |
| o | uo | ||
| e | ie | üe | |
| ai | uai | ||
| ei | uei | ||
| ao | iao | ||
| ou | iou | ||
| an | ian | uan | üan |
| en | in | uen | ün |
| ang | iang | uang | |
| eng | ing | ueng | |
| ong | iong |
Nhiều người đọc sai vì không biết pinyin có quy tắc rút gọn. Các quy tắc dưới đây giải thích vì sao bảng vần và cách viết thực tế khác nhau.
| Vần gốc | Viết thành | Ví dụ |
|---|---|---|
| i, in, ing | yi, yin, ying | 一 (yī): một; 音 (yīn): âm; 英 (yīng): Anh |
| ia, ie, iao, iou, ian, iang, iong | ya, ye, yao, you, yan, yang, yong | 也 (yě): cũng; 要 (yào): muốn |
| u | wu | 五 (wǔ): năm |
| ua, uo, uai, uei, uan, uen, uang, ueng | wa, wo, wai, wei, wan, wen, wang, weng | 外 (wài): ngoài; 为 (wèi): vì |
| ü, üe, üan, ün | yu, yue, yuan, yun | 雨 (yǔ): mưa; 元 (yuán): đồng (tiền) |
Khi có thanh mẫu đứng trước, iou viết thành iu, uei viết thành ui, uen viết thành un: 牛 (niú): bò; 回 (huí): về; 论 (lùn): bàn luận. Khi đọc vẫn có âm giữa: niú đọc gần "niêu", huí đọc gần "huây".
Khi âm tiết sau bắt đầu bằng a, o, e mà ranh giới dễ nhầm, viết dấu ' để tách: 西安 (Xī'ān): Tây An là hai âm tiết, khác 先 (xiān): trước là một âm tiết. Tương tự 方案 (fāng'àn): phương án.
Sách dạy pinyin thường cho học thuộc 16 âm tiết đọc nguyên khối, không ghép từ thanh mẫu và vận mẫu: zhi, chi, shi, ri, zi, ci, si, yi, wu, yu, ye, yue, yuan, yin, yun, ying.
Các con số trong cột "Độ cao" chia giọng thành 5 mức, 1 là thấp nhất, 5 là cao nhất.
| Thanh | Dấu | Độ cao | Cách đọc | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| Thanh 1 | ā | 55 | Cao và ngang, cao hơn thanh ngang tiếng Việt | 妈 (mā): mẹ |
| Thanh 2 | á | 35 | Đi lên từ giữa lên cao, gần dấu sắc, như giọng hỏi lại "hả?" | 麻 (má): tê; cây gai |
| Thanh 3 | ǎ | 214 | Xuống thấp rồi lên, gần dấu hỏi. Trong câu thường chỉ đọc phần thấp | 马 (mǎ): ngựa |
| Thanh 4 | à | 51 | Rơi mạnh từ cao xuống thấp, dứt khoát. Không giống dấu huyền (huyền thấp và đi ngang) | 骂 (mà): mắng |
| Thanh nhẹ | ma | Tùy thanh trước | Ngắn và nhẹ, không đánh dấu | 吗 (ma): trợ từ nghi vấn |
Câu ví dụ: 妈妈骂马吗?(Māma mà mǎ ma?): Mẹ mắng con ngựa à? Đọc chậm câu này là cách tốt để nghe rõ cả bốn thanh và thanh nhẹ.
Sách và từ điển thường ghi thanh gốc. Khi nói, một số thanh đổi theo âm tiết đứng sau. Có bốn quy tắc cần nhớ.
Thanh 3 đứng trước thanh 3 thì đọc thành thanh 2: 你好 (nǐ hǎo) đọc là ní hǎo; 很好 (hěn hǎo) đọc là hén hǎo; 水果 (shuǐguǒ): trái cây đọc là shuíguǒ; 可以 (kěyǐ): có thể đọc là kéyǐ.
不 đứng trước thanh 4 thì đọc thanh 2: 不是 (bú shì): không phải; 不去 (bú qù): không đi; 不要 (bú yào): đừng. Trước thanh 1, 2, 3 vẫn đọc bù: 不好 (bù hǎo): không tốt; 不来 (bù lái): không đến.
Âm tiết sau trong nhiều từ đọc nhẹ và ngắn: 妈妈 (māma): mẹ; 爸爸 (bàba): bố; 谢谢 (xièxie): cảm ơn; 东西 (dōngxi): đồ vật. Trợ từ như 的 (de), 了 (le), 吗 (ma) cũng đọc thanh nhẹ.
liu4, gui4, hao3, xue2, zhou1
不对 (bù duì), 一起 (yī qǐ), 一样 (yī yàng), 老虎 (lǎohǔ: con hổ), 不忙 (bù máng)
Đáp án. Bài 1: yǒu, wèn, jué, lǜ, niú. Bài 2: liù, guì, hǎo, xué, zhōu. Bài 3: bú duì, yìqǐ, yíyàng, láohǔ, bù máng (không đổi vì 忙 là thanh 2).
Mẹo gõ: trên hầu hết bộ gõ pinyin, chữ ü gõ bằng phím v. Ví dụ gõ "nv" ra 女, "lv" ra 绿.
Học thuộc bảng pinyin chỉ mất vài buổi, nhưng nghe ra và nói đúng thanh cần luyện với câu thật. Corodomo là nền tảng học ngoại ngữ qua video, có tiếng Trung cùng 5 ngôn ngữ khác, trên web và app iOS/Android, với kho hơn 5.000 video chọn lọc.
Gói Free cho xem gần như toàn bộ kho video, không giới hạn số video mỗi ngày. Bạn được tra từ, dịch và hỏi CoroAI trong hạn mức AI, và thêm 1 video của riêng mình. Các gói Plus/Pro mở thêm tính năng, xem ở trang bảng giá.
Cách bắt đầu: vào trang học tiếng Trung hoặc trang Shadowing. Chọn một video ngắn, bật phụ đề pinyin, nghe từng câu ở tốc độ chậm rồi shadowing lại để kiểm tra thanh điệu.
Bảng chuẩn có 21 thanh mẫu. Vận mẫu thường được đếm là 35, cộng vận mẫu er. Sách tiểu học ở Trung Quốc thường dạy gọn hơn: 23 thanh mẫu (tính cả y, w), 24 vận mẫu và 16 âm tiết đọc nguyên khối. Hai cách đếm khác nhau nhưng cùng mô tả một hệ thống.
Thuộc bảng và quy tắc thường chỉ mất một đến hai tuần nếu học đều. Nghe chuẩn và nói đúng thanh thì cần luyện liên tục với câu thật trong nhiều tháng.
Nên học pinyin trước vài tuần để đọc được âm, sau đó học chữ Hán song song. Đừng chỉ học bằng pinyin quá lâu, vì về sau rất khó bỏ chỗ dựa này khi đọc.
Vì j, q, x không bao giờ đi với u thật, nên ü sau các âm này được viết bỏ hai chấm cho gọn. Chỉ sau n và l mới phải giữ hai chấm để phân biệt, như nǚ và nù.
Cùng dùng chữ Latin nhưng giá trị âm khác nhau: e, h, x, q, z, c, ian… đều đọc khác tiếng Việt. Hãy học pinyin như một bộ quy ước mới.
Bảng pinyin gồm 21 thanh mẫu, 35 vận mẫu cộng er, 4 thanh điệu và thanh nhẹ, cùng một ít quy tắc viết và biến điệu. Học theo nhóm và theo bốn hàng của bảng vần sẽ thấy quy luật, không phải nhớ rời từng âm. Sau đó, hãy chuyển ngay sang nghe câu thật có pinyin và nói theo.
Bài liên quan: